KİNETİK ZİNCİR DEĞERLENDİRMELERİNDE KOLAYLAŞTIRILMIŞ BİR YAKLAŞIM

GEOFF LECOVIN | NASM VE ATHLETIC HOUSE ACADEMY İLE GÜNCEL KAL!

Düzeltici egzersiz, bir egzersiz disiplini olarak; nöromüsküloskeletal disfonksiyonların belirlenmesini, bir müdahale planının geliştirilmesini ve uygun düzeltici stratejilerin uygulanmasını içeren sistematik bir süreçten yararlanır. Bu süreç, uygun program tasarımını ve egzersiz tekniklerini belirleyebilmek için bütünleşik bir değerlendirme yaklaşımının bilinmesini ve uygulanmasını gerektirir.

Bu bölümde, hareket uzmanları olarak değerlendirme yapmamızın neden gerekli olduğunu ve bu değerlendirmeleri nasıl gerçekleştirdiğimizi ele alacağız.

Hareket değerlendirmeleri, genellikle genel sağlık öyküsünün alındığı ve temel ölçümlerin yapıldığı ilk fitness görüşmelerinden çok daha kapsamlı ve ayrıntılıdır.

DÜZELTİCİ EGZERSİZE BAŞLAMADAN ÖNCE HAREKET DEĞERLENDİRMESİ YAPMANIZ İÇİN 8 NEDEN

Düzeltici egzersiz alanında uzmanlaşmış fitness profesyonelleri olarak, doğru bir başlangıç yapmamız son derece önemlidir: hareket değerlendirmeleriyle!

• Bir temel seviye / başlangıç noktası belirlemek
• Gerçekçi beklentiler oluşturmak
• Her danışanın özel HEDEFLERİNİ ve İHTİYAÇLARINI keşfetmek
• Bireyselleştirilmiş, sistematik ve aşamalı egzersiz programları oluşturmak
• Sunduğumuz hizmetlere değer katmak
• Kendimizi bilgili ve yetkin profesyoneller olarak konumlandırmak
• Danışan sorumluluğunu desteklemek
• Tutarlılık = GÜVENİLİRLİK 

Sonuçta, değerlendirme yapmıyorsanız sadece tahminde bulunuyorsunuz demektir!

FITNESS ALANINDA SOAP KISALTMASI NASIL KULLANILIR

SOAP kısaltması, danışanları analiz etmek ve uygun program tasarımını belirlemek için oldukça faydalı bir yöntemdir.

SOAP şu başlıklardan oluşur:

• S — Subjective (Öznel Veriler):
• O — Objective (Nesnel Veriler):
• A — Assessment (Değerlendirme):
• P — Plan (Plan):

Öznel veriler, genel sağlık geçmişi ve PAR-Q (Physical Activity Readiness Questionnaire – Fiziksel Aktiviteye Hazırlık Anketi) gibi sağlık risk değerlendirme araçları kullanılarak toplanabilir. Bu araçlar aşağıdaki önemli bilgilerin belirlenmesine yardımcı olabilir:

• Meslek
• Yaşam tarzı
• Tıbbi geçmiş
• Geçmiş yaralanmalar
• Cerrahi operasyonlar
• Kullanılan ilaçlar
• Beslenme alışkanlıkları
• Egzersiz geçmişi

Her egzersiz programı tasarımında olduğu gibi, öncelikle aktivite veya spor için nelerin gerekli olduğunu anlamak amacıyla bir İhtiyaç Analizi yapılmalıdır. Bu analiz şunları içermelidir:

1. Temel olarak hangi enerji sistemi kullanılmaktadır?
2. Hangi hareketlerin geliştirilmesi gerekmektedir?
3. En yaygın sakatlanma bölgeleri nelerdir?
4. Biyomekanik değerlendirme

(Kraemer, 1984)

Nesnel veriler, genellikle ölçülebilen ve ilerlemeyi değerlendirmek için kullanılabilen bilgileri içerir. Bunlar şunları kapsayabilir: 

• Kilo/Boy
• Yaşamsal bulgular (kan basıncı ve nabız)
• Vücut kompozisyonu
• Çevre ölçümleri
• Statik postür analizi
• Hareket taraması
• Eklem hareket açıklığı (ROM)
• Kas testleri
• Üst vücut kuvvet dayanıklılığı (örn. şınav testi)
• Alt vücut kuvvet dayanıklılığı (örn. duvar squat testi)
• Submaksimal VO₂ değerlendirmesi (örn. 3 dakikalık step testi)

Değerlendirme, öznel ve nesnel verilerden toplanan bilgilere dayanacaktır ve bu değerlendirme sonuçları nihayetinde bir planın (program tasarımının) oluşturulmasında kullanılacaktır.

KİNETİK ZİNCİR DEĞERLENDİRMELERİ

Kinetik zincir değerlendirmesi, İnsan Hareket Sistemindeki (HMS – Human Movement System) fonksiyon bozukluklarını belirlemek amacıyla yapılır:

• Yumuşak dokuların (kaslar, bağlar, tendonlar ve fasya) uzunluk-gerilim ilişkilerindeki bozulmalar
• Kuvvet çifti ilişkilerindeki bozulmalar (kompanse/hatalı hareket paternleri)
• Artrokinematik bozukluklar (eklem disfonksiyonları)

İnsan Hareket Sistemindeki disfonksiyonlar şu sonuçlara yol açabilir:

• Duyusal-motor entegrasyonda bozulma
• Nöromüsküler verimlilikte azalma
• Doku yorgunluğu ve doku hasarı (kümülatif yaralanma döngüsü)

Kinetik Zincirin sadeleştirilmiş bir değerlendirmesi şunları içermelidir:

1. Statik postür değerlendirmesi
2. Dinamik hareket taraması (örn. overhead squat değerlendirmesi)
3. Eklem hareket açıklığı testleri (Range of Motion – ROM)*
4. Manuel kas testleri*

5 KİNETİK ZİNCİR KONTROL NOKTASI

Çek nörolog Vladimir Janda, bazı kasların kısalıp/aşırı aktif hale gelirken diğerlerinin uzayıp/yetersiz aktif hale geldiği öngörülebilir kas dengesizlikleri modellerini tanımlamıştır. Bunları şu şekilde adlandırmıştır:

• Üst Çapraz Sendrom
• Alt Çapraz Sendrom
• Pronasyon Distorsiyon Sendromu

Bu sendromlar, danışanın önden (anterior), yandan (lateral) ve arkadan (posterior) değerlendirilmesiyle yapılan statik postür analizi sırasında belirlenebilir. Değerlendirme, beş kinetik zincir kontrol noktası üzerinden sistematik şekilde yapılır:

1. Ayaklar ve ayak bilekleri
2. Dizler
3. Lumbo-pelvik-kalça kompleksi (LPHC)
4. Omuzlar
5. Baş / servikal omurga (boyun bölgesi)

ÜST ÇAPRAZ SENDROM

Özellikleri:

Yuvarlak omuzlar ve ileri baş postürü ile karakterizedir. Bu patern; uzun süre oturan kişilerde veya tek yönlü egzersizlere bağlı hareket yüklenmesi geliştiren bireylerde yaygındır.

Kısalmış / Aşırı Aktif Kaslar:

Pectoralis major ve minor, latissimus dorsi, teres major, upper trapezius, levator scapulae, sternocleidomastoid ve scalen kasları

Uzamış / Aktivasyonu Azalmış Kaslar:

Orta ve alt trapez, serratus anterior, rhomboidler, teres minor, infraspinatus, posterior deltoid ve derin servikal fleksörler

Yaygın Yaralanma Paternleri:

Rotator cuff sıkışması (impingement), omuz instabilitesi, biceps tendiniti, thoracic outlet syndrome ve baş ağrıları

ALT ÇAPRAZ SENDROM

Özellikleri:

Artmış lumbar lordoz ve anterior pelvik tilt ile karakterizedir.

Kısalmış / Aşırı Aktif Kaslar:

Iliopsoas, rectus femoris, tensor fascia latae, piriformis, adduktorler, hamstringler, erector spinae, gastrocnemius ve soleus

Uzamış / Aktivasyonu Azalmış Kaslar:

Gluteus maximus, gluteus medius, VMO (vastus medialis oblique), transversus abdominis, multifidus, internal oblique, anterior ve posterior tibialis

Yaygın Yaralanma Paternleri:

Hamstring zorlanmaları, anterior diz ağrısı ve bel ağrısı

PRONASYON DİSTORSİYON SENDROMU

Özellikleri:

Aşırı ayak pronasyonu, genu valgus (X bacak görünümü) ve zayıf ayak bileği mobilitesi ile karakterizedir.

Kısalmış / Aşırı Aktif Kaslar:

Peronealler, gastrocnemius, soleus, iliotibial bant, hamstringler, adduktorler ve iliopsoas

Uzamış / Aktivasyonu Azalmış Kaslar:

Posterior tibialis, flexor digitorum longus, flexor hallucis longus, anterior tibialis, vastus medialis, gluteus medius ve gluteus maximus

Yaygın Yaralanma Paternleri:

Plantar fasiit, posterior tibialis tendiniti (shin splints), anterior diz ağrısı ve bel ağrısı

(Page, 2010)

HAREKET TARAMASI NEDİR?

Overhead Squat Assessment (Baş Üstü Squat Değerlendirmesi), dinamik esnekliği, core stabilitesini, dengeyi ve genel nöromüsküler verimliliği değerlendirmek amacıyla kullanılır.

Statik postür değerlendirmesinde olduğu gibi bu da sistematik bir süreç olmalı; birey önden (anterior), yandan (lateral) ve arkadan (posterior) gözlemlenmelidir. Değerlendirme sırasında, beş ana Kinetik Zincir Kontrol Noktasındaki kompansasyonlar (hareket telafileri) incelenir.

Bu kompansasyonlar şunların göstergesi olabilir:

Aşırı aktif ve yetersiz aktif kaslar

Anormal kuvvet-çifti ilişkileri

Eklem disfonksiyonları

OVERHEAD SQUAT ASSESSMENT PROTOKOLÜ

• Çıplak ayakla uygulanır
• Ayaklar omuz genişliğinde açık ve nötr pozisyonda düz karşıya bakmalıdır
• Kollar baş üzerine kaldırılır, dirsekler tamamen ekstansiyonda tutulur
• Kişi sandalye yüksekliğine kadar squat yapar ve başlangıç pozisyonuna geri döner
• Önden, yandan ve arkadan olmak üzere her açıdan 5 tekrar gözlemlenir

NASM CES Çözüm Tablosu’nda da görüleceği üzere, potansiyel olarak aşırı aktif ve az aktif kaslarla ilişkilendirilen birçok kompansasyon bulunmaktadır. Eklem hareket açıklığı değerlendirmesi ve manuel kas testi birlikte kullanıldığında, ilgili kaslar ve eklemler daha net biçimde izole edilebilir. Bu da süreci kolaylaştırır ve program tasarımının daha doğru ve etkili olmasına yardımcı olur.

EKLEM HAREKET AÇIKLIĞI TESTİ

Eklem hareket açıklığı değerlendirmesi, belirli bir eklemde mevcut olan hareket miktarını inceler. Aktif eklem hareket açıklığı, danışanın istemli kas kontraksiyonu ile gerçekleştirdiği harekettir ve baş üstü squat değerlendirmesi sırasında gözlemlenebilir. Pasif eklem hareket açıklığı ise danışanın aktif katkısı olmadan gerçekleştirilir ve eklem hareketliliği ile hareket sonu hissi hakkında bilgi sağlar.

Klinik ortamda eklem hareket açıklığı testi çoğunlukla, eklem hareketini derece cinsinden ölçerek nicelleştirmek amacıyla gonyometre veya inklinometre gibi cihazların kullanımını içerir.

Bir antrenör olarak alternatif bir yaklaşım ise, büyük eklemlerdeki hareketi şu şekilde değerlendirmektir:

Functional Non-Painful (FN) – Normal ve ağrısız hareket

Functional Painful (FP) – Normal ancak ağrılı hareket

Dysfunctional Painful (DP) – Anormal ve ağrılı hareket

Dysfunctional Non-Painful (DN) – Anormal ancak ağrısız hareket

Bir hareket ağrıya neden oluyorsa, danışan uygun sağlık uzmanına yönlendirilmelidir. Bir antrenör olarak esas odaklanmanız gereken durum, Dysfunctional Non-Painful (DN) yani ağrısız fakat anormal (disfonksiyonel) hareket paternleridir.

Her kas için normal hareket açıklığı değerleri konusunda, NASM Essentials of Corrective Exercise Training önemli bir başvuru kaynağıdır. Ayrıca sağ ve sol taraf arasında görsel karşılaştırma yapmak da değerlendirme açısından oldukça faydalıdır.

BÖLGESEL KARŞILIKLI ETKİLEŞİM MODELİ 

Bölgesel karşılıklı etkileşim (Regional Interdependence), anatomik olarak uzak bir bölgede bulunan ve ilk bakışta ilişkisiz görünen bozuklukların, ağrı oluşan bölgeye katkıda bulunabileceği veya o bölgedeki ağrı ile ilişkili olabileceği kavramıdır. Örneğin; bel ağrısı veya rahatsızlık şikâyeti olan danışanlar, aslında ayak bileği, kalça veya diz eklemlerindeki disfonksiyonlardan etkileniyor olabilirler.

Düzeltici egzersiz stratejileri, en belirgin Dysfunctional Non-Painful (DN) yani “ağrısız ancak disfonksiyonel” hareket bozukluklarına odaklandığında —NASM Düzeltici Egzersiz Modeli (İnhibe et, Uzat, Aktive et, Entegre et) kullanılarak— ayak ve ayak bileği, bel, diz, omuz ve boyun bölgesini etkileyen birçok yaygın problem fitness ortamında ele alınabilir.

(Wainner, 2007)

Unutmayın: Emin olmadığınız durumlarda danışanı ilgili uzmana yönlendirmelisiniz.

MANUEL KAS TESTİ 

Kas testi hem bir sanat hem de bir bilimdir. Bir kasın zayıf test edilmesine neden olabilecek birçok farklı faktör bulunmaktadır. Temel olarak, bir kasın dışsal bir kuvvete karşı koyabilecek içsel gerilimi üretebilmesi için sinir sistemi tarafından uygun şekilde aktive edilmesi gerekir.

NASM, manuel kas testi süreci için 3 puanlı bir derecelendirme sistemi geliştirmiştir.

Sayısal Skor	Kuvvet Düzeyi
3	Normal
2	Kompansasyon gösteriyor (başka kasları devreye sokuyor)
1	Zayıf

Kasların 2 Adımda Test Edilmesi (NASM Yaklaşımı)

Adım 1	Adım 2
• Kası kısalmış konuma ya da eklem kompansasyonunun gözlendiği noktaya kadar pozisyonlandırın.• Danışandan, siz basınç uygularken bu pozisyonu korumasını isteyin.• Danışanın kuvvetini derecelendirin (3, 2, 1).• Kas zayıfsa veya kompansasyon gösteriyorsa 2. adıma geçin.	• Kası orta hareket açıklığına (mid-range) getirip kuvveti tekrar test edin.• Kas orta pozisyonda normalse, karşıt kaslarda aşırı aktivite veya eklem hipomobilitesi olabilir. Bu durumda karşıt kasları inhibe edip uzatın.• Kas orta pozisyonda da zayıfsa veya kompansasyon gösteriyorsa, kas büyük olasılıkla gerçekten zayıftır.*

* Bir kasın zayıf olmasının birçok farklı nedeni olabilir. Bir antrenör olarak yeniden aktivasyon ve yeniden entegrasyon tekniklerini uygulayabilirsiniz. Eğer bunlar etkili olmazsa, danışanı ilgili uzmana yönlendirin.

TEMEL ÇIKARIMLAR

Optimal program tasarımı ve sistematik bir değerlendirme süreci şunları içerir:

1. Öznel Veriler (Örn: PAR-Q, Sağlık Geçmişi)
2. İhtiyaç Analizi
3. Nesnel Veriler

• Statik postür değerlendirmesi

• Dinamik hareket taraması

• Eklem hareket açıklığı testleri

• Manuel kas testleri

• Değerlendirme (Örn: NASM-CES Çözüm Tablosuna göre değerlendirme)
• NASM-CEx Modeline Göre Egzersiz Seçimi

• Inhibit (İnhibe Et / Aşırı aktif yapıları baskıla)

• Lengthen (Uzat)

• Activate (Aktive Et)

• Integrate (Entegre Et)

* Yasal Uyarı: Fitness profesyonellerinin danışanlar üzerinde pasif eklem hareket açıklığı ve manuel kas testi uygulamalarına ilişkin yetki kapsamı, ülke ve bölgelere göre değişiklik gösterebilir. Bulunduğunuz bölgedeki yasal düzenlemeleri kontrol edin.

Ve eğer henüz düzeltici egzersiz uzmanı değilseniz ama bu alana ilgi duyuyorsanız, şu bağlantıyı inceleyebilirsiniz: NASM Düzeltici Egzersiz Uzmanlığı Programı

REFERANSLAR

Clark,M.A., & Lucett, S.C. (Eds.). (2010). NASM Essentials of Corrective Exercise Training. Baltimore, MD: Lippincott Williams & Wilkins.

Clark, M.A., Sutton, B.G., Lucett, S.C. (2014). NASM Essentials of Personal Fitness Training. 4^th Edition, Revised. Burlington, MA: Jones and Bartlett Learning.

Kraemer, W.J. (1984). Exercise prescription: Needs analysis. Strength & Conditioning Journal, 6(5), 47-47.

Page, P., Frank, C., & Lardner, R. (2010). Assessment and Treatment of Muscle Imbalance: The Janda Approach. Champaign, IL: Human Kinetics.

Wainner, R. S., Whitman, J. M., Cleland, J. A., & Flynn, T. W. (2007). Regional interdependence: a musculoskeletal examination model whose time has come Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy, 37(11), 658-660.

GEOFF LECOVIN  

Dr. Lecovin, kayropraktik uzmanı, naturopatik hekim ve akupunktur uzmanıdır. 1990 yılında Los Angeles Kayropraktik Koleji’nden Biyoloji alanında Lisans ve Kayropraktik Doktoru unvanıyla mezun olmuştur. 1992 yılında Bridgeport Üniversitesi’nden Beslenme alanında Yüksek Lisans derecesi almış, ardından 1994 yılında Bastyr Üniversitesi’nde Naturopatik Tıp Doktorluğu ve Akupunktur alanında Yüksek Lisans programlarını tamamlamıştır. Dr. Lecovin, 2015 yılında Pennsylvania California Üniversitesi’nden Egzersiz Bilimi alanında bir başka Yüksek Lisans derecesi almıştır. Ayrıca, Ulusal Güç ve Kondisyon Derneği (CSCS), Uluslararası Spor Beslenmesi Derneği (CISSN), Performans Beslenmesi Enstitüsü (ISSN ve Performance Nutrition Diplomaları), Uluslararası Olimpiyat Komitesi (Spor Beslenmesi Diploması), Precision Nutrition (Beslenme Koçu) ve Ulusal Spor Hekimliği Akademisi’nden (NASM – CPT, CES, PES, Beslenme Koçu) egzersiz ve beslenme alanlarında ek sertifikasyonlara sahiptir. Aynı zamanda NASM’de master instructor olarak görev yapmaktadır.

Kaynak: https://blog.nasm.org/certified-personal-trainer/kinetic-chain-assessments-streamlined